• Bối cảnh hình thành

Thành lập vào đầu thập niên 1970 trong bối cảnh kháng chiến chống Mỹ và chủ trương xây dựng vùng kinh tế mới; hưởng ứng phong trào thanh niên xung phong, Nghị quyết Trung ương về phát triển kinh tế miền núi.

Quyết định phép thành lập do Thủ tướng (Quyết định 268/TTg, 23/12/1970) cho Trung ương Đoàn xây dựng Khu Kinh tế Thanh niên trên 7 xã thuộc huyện Thanh Sơn (Vĩnh Phú cũ), chọn Minh Đài làm trung tâm.

Mục tiêu: xây vùng kinh tế mới, đào tạo cán bộ - công nhân trẻ, chứng minh chủ trương đưa dân xuôi lên miền núi, tạo mô hình lao động mới và làm cơ sở nhân rộng.

• Quá trình hình thành tổ chức

Chuẩn bị kỹ lưỡng: khảo sát, vận động đồng bào, chọn địa bàn vì đất rộng, dân bản tin tưởng và vị trí an toàn.

Tuyển khoảng 600 lao động (500 thanh niên từ các tỉnh và 100 cán bộ quản lý, kỹ thuật); yêu cầu tuyển chọn chặt về phẩm chất, sức khỏe và trình độ.

Thành lập Đảng bộ (02/1971), chính thức thành lập đơn vị KKT-TN 70-40 và đi vào hoạt động ngày 23/2/1971 với 7 xã, lấy Minh Đài làm trung tâm.

• Hoạt động ban đầu và vai trò

Tổ chức đào tạo cán bộ: gửi hàng trăm người đi học trong nước và một số ra nước ngoài; triển khai kế hoạch lao động 8+2+2 (sản xuất, huấn luyện quân sự, học văn hóa).

Lao động khai hoang, xây dựng hạ tầng (đường, thủy lợi, nhà ở, cơ sở y tế, nhà trẻ), đưa cây chuối lên đồi, chăn nuôi, chế biến; xuất khẩu chuối ngay vụ đầu (150 tấn).

Vừa sản xuất vừa tổ chức tự vệ; tháng 9/1972 trung tâm bị pháo kích/ ném bom, nhiều cán bộ, thanh niên hy sinh; đơn vị khắc phục, tiếp tục sản xuất và hoàn thành nhiệm vụ được giao.

• Quá trình phát triển tiếp theo

Từ cuối 1974-1975 chuyển dần sang quản lý Bộ Nông nghiệp; năm 1976 đạt kết quả sản xuất vượt kế hoạch (mở rộng chè, dứa, chăn nuôi).

Thập niên 1975–1988 chuyển đổi cây trồng (từ chuối sang chè, dứa), cải tiến kỹ thuật, tăng năng suất; năm 1987 được khen ngành chè.

Năm 1988 tách thành hai đơn vị sản xuất (Xí nghiệp chè Thanh niên tại Minh Đài và Nông trường Thanh niên 2 tại Tân Phú).

Năm 1991 được Nhà nước tặng Huân chương Lao động hạng Ba; đến nay phát triển thành nhiều xí nghiệp chè, quản lý ~1.300 ha, trên 1.600 lao động, có nhà máy chế biến hiện đại.

• Thành tựu và ý nghĩa

Hoàn thành mục tiêu xây dựng vùng kinh tế mới, đào tạo lớp công nhân — cán bộ trẻ có kỷ luật, kỹ thuật và tinh thần cách mạng.

Cung cấp nguồn nhân lực cho các khu kinh tế khác, góp phần kinh tế vùng miền núi, gắn kết dân tộc, bảo đảm an ninh quốc phòng và giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ sau.

Khu kinh tế Thanh niên được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia vào ngày 14/4/2025, theo Quyết định số 1017/QĐ-BVHTTDL.